Partycypacja społeczna, czyli aktywny udział obywateli w decydowaniu o istotnych sprawach dotyczących społeczności, których są członkami, jest podstawą społeczeństwa obywatelskiego. Partycypacja może dotyczyć niewielkich grup społecznych, wspólnot i społeczności lokalnych, jak też większych zbiorowości, na poziomie regionów czy całego kraju, albo grup społecznych związanych z wybranymi sektorami gospodarki czy dziedzinami życia społecznego. Partycypacja społeczna związana z szeroko rozumianymi sprawami ochrony środowiska to zarówno aktywność pojedynczych obywateli, jak i różnego typu organizacji pozarządowych – przede wszystkim w zakresie dostępu do informacji o środowisku oraz w zakresie udziału społecznego w różnych procedurach prawnych mających znaczenie dla ochrony środowiska.

Partycypacja społeczna to proces, w trakcie którego przedstawiciele społeczeństwa uzyskują wpływ na decyzje władz publicznych mające bezpośredni lub pośredni wpływ na ich własne interesy.

Prawo partycypacji oznacza zatem stworzenie prawnej możliwości uczestnictwa w postępowaniu administracyjnym lub uchwałodawczym osobie, która nie musi wykazać przy tym swojego interesu prawnego bądź faktycznego i ma prawo składania uwag i wniosków[1]. Partycypacja społeczna ma zatem prowadzić do tego, by zainteresowane problemem instytucje i osoby miały możliwość wpływania na podejmowane decyzje.

Partycypacja społeczna w ochronie środowiska zakłada uczestnictwo ludzi (mieszkańców i użytkowników) w projektowaniu i podejmowaniu rozstrzygnięć mających wpływ na funkcjonowanie tej społeczności pod względem: społecznym, ekonomicznym, gospodarczym, kulturowym, zdrowotnym i środowiskowym.

Pojęcie partycypacji społecznej obejmuje, oprócz udziału zainteresowanej społeczności w postępowaniu, także inne działania, jak konsultacje społeczne, referenda lokalne, a także dostęp do informacji publicznej, w tym informacji o środowisku.

Formy partycypacji społecznej

Zakres podmiotów uprawnionych do aktywnego udziału w procedurach z udziałem społecznym obejmuje kilka grup podmiotów:

  • Po pierwsze – „każdego” – czyli każdą osobę fizyczną, prawną, jednostkę organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej, bez względu na takie cechy jak miejsce zamieszkania i zameldowania, obywatelstwo a nawet wiek. W sytuacjach gdy „każdy” ma prawo udziału, organy prowadzące sprawy nie mogą domagać się wykazania przez niego interesu prawnego ani faktycznego w związku z udziałem w postępowaniu (a wiec pytać o powód wzięcia udziału w postępowaniu). Jednocześnie jednak prawa „każdego” są ograniczone do możliwości składania uwag i wniosków w postępowaniu prowadzonym z udziałem społecznym i nie obejmują możliwości składania np. odwołania od decyzji.
  • Druga grupa obejmuje strony postępowania (dotyczy to postępowania administracyjnego), czyli podmioty (osoba fizyczna, prawna, jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej), które mają interes prawny w toczącym się postępowaniu. Organizacje pozarządowe działające na rzecz ochrony środowiska (organizacje ekologiczne) uznaje się za posiadające interes w tym zakresie.
  • Poza tym używa się także pojęcia „uczestników postępowania”, do których zalicza się także organy administracji przeprowadzające procedurę oraz organy uzgadniające/opiniujące projekty, a także ekspertów przygotowujących dokumentacje.

Partycypacja społeczna w postępowaniach stanowi jeden z podstawowych elementów tworzenia i funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego, ponieważ realizacja dokumentów strategicznych oraz planowanych przedsięwzięć ma określony – pozytywny lub negatywny – wpływ zarówno na stan środowiska, jak i na status obszarów, które obejmuje, czy których dotyczy, a także na życie mieszkańców, przeznaczenie terenów, możliwości inwestycyjne, rozwój społeczno-gospodarczy itp., a w skrajnych przypadkach może nawet doprowadzić do degradacji regionów, upadku miast czy masowej migracji. Dlatego konieczne jest poznawanie stanowiska mieszkańców w poszczególnych sprawach, a także, by uniknąć późniejszych konfliktów, uzyskanie ich akceptacji dla proponowanych rozwiązań. Konflikty te w dużej mierze mogą wynikać z:

  • braku lub niewystarczającej informacji,
  • sprzeczności interesów (lub postrzegania ich jako sprzeczne),
  • różnic wartości, lub niewłaściwych relacji między stronami konfliktu.

Podsumowując przyczyny, dla których uspołecznianie procedur jest tak istotne, należy podkreślić także, że formy działań społecznych, w których ogniskują się konflikty, mogą przybrać dwojaki charakter – syndrom NIMBY lub LULU. Poza formami dopuszczalnymi przez prawo (składanie uwag i wniosków, udział w rozprawie administracyjnej itp.), takie działania owocować mogą także formami nieposłuszeństwa obywatelskiego, czy wręcz aktami ekoterroru. Dlatego ocenia się współcześnie, że należycie przeprowadzone uspołecznianie procesów decyzyjnych sprzyja nie tylko kanalizowaniu potencjalnych konfliktów, ale także – a może przede wszystkim – służy wzmocnieniu poczucia podmiotowości społeczności lokalnej i poprawia jej relacje z administracją publiczną. Uspołecznienie umożliwia także skuteczniejszą realizację postanowień aktów, które są konsultowane, a także zwiększa świadomość ekologiczną społeczeństwa, ponieważ proces konsultacji społecznych nie służy wyłącznie osiągnięciu konsensusu, ale jest jednocześnie procesem informacyjnym. I choć podkreśla się, że partycypacja przedłuża procedury prawne i może być kosztowna, należy zaznaczyć, że jest ona jednocześnie najskuteczniejszym sposobem kanalizacji potencjalnych konfliktów i osiągania konsensusu, a więc w ostatecznym rozrachunku redukuje koszty wdrażania podejmowanych decyzji oraz buduje społeczeństwo obywatelskiej. Tym samym więc należy uznać, że zapewnienie udziału społeczeństwa w postępowaniu nie jest celem samym w sobie. Celem nadrzędnym jest po pierwsze, przyjęcie jak najlepszego rozstrzygnięcia, a pod drugie, wspólne ustalenie treści tego rozstrzygnięcia tak, aby społeczność lokalna widziała sens i potrzebę jego wprowadzenia. Stąd mówi się o efektywnych konsultacjach.

Efektywne konsultacje to takie, w których decydenci uważnie słuchają głosu społeczeństwa w interaktywnym procesie wymiany informacji, a decyzja co do ostatecznego kształtu przedsięwzięcia lub planu jest wypadkową pierwotnego projektu i zgłoszonych uwag. Może to oznaczać również decyzję o odstąpieniu od realizacji planowanego przedsięwzię

Źródło: http://natura2000.org.pl/e-szkolenia/e11-spoleczenstwo-obywatelskie-2/udzial-spoleczenstwa-w-ochronie-przyrody/